Κωστής Παπακόγκος, Νότος, β´ έκδοση. Φιλολογική επιμέλεια Φωτεινή Παπακόγκου-Πελεκάνη, έργο εξωφύλλου Μαριάν Όντιερ-Ρους, σχέδιο Κ.Π. από τον Θέμο Μάιπα, πρόλογος Νίκου Καρούζου, εκδ. Μανδραγόρας, Ποίηση, Αθήνα Ιανουάριος 2026, σελ. 80

Οι πόθοι μας δαιδαλικοί έλιωναν τα φτερά τους

Η καταιγίδα που ᾽ρχεται κι αυτή δικιά μας είναι.
Να ᾽μαι κι εγώ στο φύλλωμά της ταξιδιώτης
ένα σκουλήκι σκοτεινό οραματίζομαι το φως.

Ο “Νότος” εκδόθηκε πριν από εξήντα χρόνια στην Αθήνα, τον Ιούνη του 1966 σε πεντακόσια είκοσι αντίτυπα. Η τωρινή του έκδοση – αφιερωμένη στη μνήμη των φίλων του Άγγελου Δεληβορριά, Κατερίνας Ζαφειροπούλου, Στρατή Χαβιαρά και Γιάννη Βαλασόπουλου – συμπίπτει με τη συμπλήρωση ενενήντα χρόνων από τη γέννηση του Κωστή Παπακόγκου κι εβδομήντα από την πρώτη του ποιητική συλλογή “Ο Ασταύρωτος”, 1956.        
   Το στοιχείο της νοσταλγίας έκδηλο ακόμα και στους τίτλους των ποιημάτων: “Ακρογιαλιά της μνήμης”, “Τρία χρόνια αυτοεξορίας”, “Μεσημέρι του μώλου”, “Ρυάκι”... Ως και στο σώμα των κειμένων: Ο γέροντας  Ιλισσός, το λιμανάκι της αρχαίας Κίρρας, η αγροτιά της Θεσσαλίας, η Αθήνα του ιδρώτα –  ή, επιγραμματικότερα,  η Ελλάδα της αστροφεγγιάς τον κόσμο μας βαθαίνει.
   Ωραία έμμετρα κι ελευθερόστιχα ποιήματα, άλλοτε ανθρωποκεντρικά κι άλλοτε υπαρξιακά, με πυκνό κι έντονο λυρικό λόγο: πίνουν / οι έλληνες φαρμάκια / πικροί και σιωπηλοί  σαν κυπαρίσσια ... απόψε εἰν᾽ βιαστικό το φως / τα βλέμματα γυρεύει• / πἰσω απ᾽ τις φλούδες ενεδρεύει / άγρυπνος ο χυμός. Και  με παρομοιώσεις, παρηχήσεις και μεταφορές όπως: ύποπτο φλας της αστραπής δεν έχω αλεξικέραυνο ...  στέκεις κι εσύ στη σκέψη μου σαν κερασιά ανθισμένη ... σμήνη σαρδέλες οι στιγμές.
   Στίχοι με πινελιές υπερρεαλισμού, συχνά 15 σύλλαβοι: το καναρίνι βροχερό μέσα στις νοσταλγίες ... καθώς οι δρόμοι τίναζαν τις ώρες στον αέρα ... μέσα στην πολυπλόκαμη βραδιά της νοσταλγίας ... στις πλάτες μου λησμόνησες μονάχα την αφή σου ... το γέλιο σου στις φλέβες μου δεν παύει ν’ ανεβαίνει ... μαύρο ποτάμι χύθηκε στα σπλάχνα τούτ᾽ η νύχτα.
   Ευδιάκριτο και το ερωτικό στοιχείο σε πολλά ποιήματα. Διαλέγουμε ενδεικτικά απ᾽ τον “Δωδέκατο καθρέφτη”:
   κι είν᾽ τα μαλλιά σου πέλαγος / μέσα στις νοσταλγίες – // όπως ανάβουν με βερμούτ της μνήμης τα φανάρια / μ᾽ άστρα το βροχερό πουλί / κατέβαινε στα σπλάχνα. // Βλέπω το δάκρυ σου έρημο / να καίγεται στη σιγαλιά τις μέρες του καλοκαιριού / που ο Ιλισσός του έρωτα κελάρυζε στα στήθια ... Αλλά και κραυγή ρίγους και πικρίας, όπως διαβάζουμε στην τελευταία ενότητα.

Μ᾽ αρέσει ο γενικός τίτλος “Νότος”, έγραφε στον πρόλογο της πρώτης έκδοσης ο Νίκος Καρούζος και συμπλήρωνε: Κι αν ο κατάκρυος βορράς, όπου βρίσκεσαι, είναι Σιωπή, απουσία της ψυχικής θαλπωρής, απουσία του ηλιακού ευδαιμονισμού της εσωτερικότητας – με όσον εξωτερικόν ευδαιμονισμό – πραγματικά ο Νότος μας, παρ᾽ όλη τη φτώχεια και την κακοτυχιά, έμεινε Λόγος: “Στη νύχτα οι προβολείς ανοίγουν γαλαρίες”. Και είναι – ποιοι άλλοι μπορεί να είναι; – οι ποιητές. Προβολείς, που αλίμονο αν σβήσουν. Επειδή “κυματοθραύστης έμεινε μονάχα το τραγούδι”.
   Τα σαράντα ποιήματα του “Νότου” – ένα απ᾽ αυτά είναι σύνθεση οχτώ τμημάτων – ξανακοιτάχτηκαν απ᾽ τον ποιητή και στα μακροσκελή ελευθερόστιχα, λόγω των πυκνών τους εικόνων και νοημάτων, έγινε κάποιο άνοιγμα σε στροφές.
   Η συλλογή χωρίζεται σε τέσσερες ενότητες: Σταγόνες, Κρουνηδόν, Κυκλώνας, Υετός, και Αορτή, με την καθεμιά να συνοδεύουν αντίστοιχα στίχοι του Διονύσιου Σολωμού (από τους “Ελεύθερους Πολιορκημένους”), του Άγγελου Σικελιανού (από το “Μέγιστον μάθημα”), του Ανδρέα Κάλβου (από την “Ωδή Τρίτη, Εις Θάνατον”), του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα (από το έργο “Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσιεθ Μεχίας”) και του Βιτσέντζου Κορνάρου (από τον “Ερωτόκριτο”).
   Η ποίηση του Κωστή Παπακόγκου, με τον πηγαίο και σφριγηλό λυρισμό της, μας επαναφέρει στην ιστορία της ελπιδοφόρας – παρά τη βαρβαρότητα των χρόνων (και πότε δεν ήταν βάρβαροι οι καιροί;) – δεκαετίας του ’60. Όπως στο ποίημα “Άνοιξη” με τους στίχους: Και οι χτύποι σου σαν ώρες ερωμένης / στης πόλης το παλιό εκκρεμές / σηκώνουν μες στις εποχές / αηδόνια και περίστροφα!.. Στους αγώνες ανεξαρτησίας των λαών από τους Ευρωπαίους αποικιοκράτες, όπως διαβάζουμε στο ποίημά του “Ο άλλος Νότος”. Μια ωδή στον ηγέτη της ανεξαρτησίας και  πρώτο δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό της Δημοκρατίας του Κονγκό Πατρίς Λουμούμπα που βασάνισαν κι εκτέλεσαν στις 17.1.1961, στα 35 του, Βέλγοι αποικιοκράτες και πράκτορες της CIA:
   Σήμερα τουφεκίζουνε το μέλλον. Ένα πουλί / μπαίνει το χάραμα στον τρόμο / καθώς τα ουράνια σ’ αγκαλιάζουν / να σε τυλίξουν στην τρισάγια τους σινδόνη. // Γυρίζουνε στους θρήνους οι αδερφοί σου / με δακρυσμένα μάτια που γυαλίζουν / και πάλι σα νομίσματα στους άσπρους. // Κι εσύ, λιόλουστε ποιητή Πατρίς Λουμούμπα, / άχραντο  δισκοπότηρο του Νότου, // την ανθρωπότητα μεταλαβαίνεις / με σώμα κι αίμα που σπιθοβολάει ειρήνη / όπως το μαύρο ασήμι του λαού σου...  

Εμπνευσμένη από τα ποιήματα της συλλογής η ζωγράφος Μαριάν Όντιερ-Ρους δημιούργησε υδατογραφίες μέρος των οποίων εκτέθηκαν στη Διεθνή Βιβλιοθήκη Στοκχόλμης, τον Απρίλη του 2011, στη λογοτεχνική εκδήλωση που οργανώθηκε από τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Στοκχόλμης, την Ελληνική Πρεσβεία Σουηδίας και την Διεθνή Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη για τη ζωή και το έργο του Κωστή Παπακόγκου.
   Το πορτρέτο του ποιητή, που φιλοξενείται στη σελίδα 4, φιλοτεχνήθηκε από τον Θέμο Μάιπα στο ιστορικό Πατάρι του Λουμίδη τη Δευτέρα 22.12.1958.
   Ως επίμετρο της συλλογής συμπεριλἠφτηκε ένα κριτικό σημείωμα του Λάμπρου Μάλαμα που είχε δημοσιευτεί τo 1966 στο περιοδικό “Ελεύθερο Πνεύμα”, τχ. 10.